|
Dimuqraadiyadeynta Xisbiyada: Haweenka Iyo Dadka La
Haybsooca Xaqbey Leeyihiin - Qaybtii 9aad
January 18, 2008
La iskuma hayo, in haweenka iyo dadka lahayb soocaaba, ayka muuqdaan Gollayaasha
Deegaanka iyo ka Wakiiladaba, Guurtidu ha inoo danbeysee waxey labada gole isla
garan waayeen, waa guurtida iyo wakiilada e iyo sidaa si leg xisbiyyadu qaabkii
labadaa kooxood, xaqqa Dastuuriga ah ee ay leeyihiin, loo siin lahaa.
Waxay illa qurux badneyd , intaan arintaa Golaha Wakiiladu gelin, in xisbiyadu
wada tashi ka yeeshaan oo wuxii ay la noqoto ay usoo gudbiyaan Gudida Shuruucda
qaabilsan ee Golaha Wakiiladda iyo Shirguddoonka, islamarkaana wada tashigga la
balaadhiyo Shirguddoonka Golaha Guurtida iyo Xukuumadaba laga qayb galiyo waxey
illa tahay wada tashiggu, in aanu intaas un ku koobnaan ee labadan kooxood ee
arrintu khuseysana wada tashigga laga qayb geliyo. Waxaa suura gal noqon lahayd,
in heshiis la gaadho loo dhanyahay oo dadkaa xuquuqdooda siiya iyada oo dhamaan
hay'adaha dastuurigga ah ee dalku kawada qayb galeen wada tashigaa heshiiskaana
ay ansexiyeen.
Waxey iigu muuqataa, fursad dhammaan inna seegtay, hadanan caano daatayba
dabadood la qabay sidaan u arko, xilkii manta ma saara, labada Gole iyo
Xukuumada. Waa xilkii dadkaa siin lahaa xuquuqdooda. Xisbiyada qaranka ayuu
saaran yahay xilkii dadkaa xuquuqdooda siin lahaa; dadkaas oo ah haweenka iyo
dadka laheyb sooco.
Labada kooxood haddeynu kala saaro haweenku haddey midoobaan, waa awood siyaasi
ah oo xisbi kasta haddey ka horyimaadaan jilbaha dhulka ugu dhufan karta.
Codbixinta, inkastoo aynaan tira koob cilmiyeysan haynin, safafka coddeynta
loogu jirro eeg maalintey doorasho dhacayso. Haweenka ayaa dadka ugu badan.
Marka xisbiyadda loo ololeynayo haweenku qeybta ay ka qaataan mid muran kajirro
maaha. Waxay muteysteen in xisbiyadu, liisaska doorashooyinka, haweenka
musharaxiinta ugu horeysiiyaan, si ay doorashada u helaan. Golaheena Wakiilada
laba xubnood oo kaliya ayaa haween ka ah. Sadexda xisbi, haweenkey Golaha
Wakiilada u sharaxeena,inney 7ba xubnood ahaayeen baan umaleyn golaha kan xigga
hadii Ilaahay inna gaadhsiiyo, xisbiyadu haweenka ha ka xishoodaan oo tirada
farahoodo ay yihiin, hadaanay wax ku siineyn, tirro u cuntanta waa in ay 3dexda
xisbi ugu deeqaan oo ay waliba, liisaska ugu horeysiiyaan. Sidda kaliya ee ay
haweenku xaqooda ku helayaan waa iyada oo Xeerka Doorashada Golaha Wakiilada,
dib loogu celiyo qaabkii “Propositional System”.
Dadka la haybsoocaana siddaa aan soo sheegay oo kaliya ayey Golayaasha Wakiilada
iyo kuwa deegaankaba kusoo bixi karaan. Adduunyada maanta si gaar ah ayaa loo
eegaa, loo dhowraa, loo taageera oo loogu deeqaa haweenka iyo dadka lahayb
soocaba ama laga tirade badan yahay xuquuqdooda siyaasigga ah.
Dalalka xuquuqda dhawrana si gaara ayaa loo amaanaa loona abaal mariyaa. Waxa
bilad laggu siiyey Madexweyne Cabdalle Wada waa Madaxweynaha Senegal sidii hore
ugu mariyey ka qaybgalka siyaasada haweenku ay ka qeybgaleen. Golihiisa
Wasiiradda oo 24 ahaa, marbey 12 haween ahaayeen oo Ra'iisal Wasaare ka midyahay.
Warbixin laga soo saaray parlamaanada adduunka,inta haween xubno ka ah, waxa ugu
sareysay Rawanda oo 46% barlamaankeedu haween yahay.
Haweenka oo marka laga hadlayo layidhaa “Gender Issue” iyo dadka laga tirade
badan yahay “Minorities” si gaar ah ayaa loo daneeyaa. Somaliland qiimeynta la
qiimeynayo geedi socodkeeda dimuqraadigga ah, waxaa qayb weyn ka noqon doona
sida aynu ugu xaqsoorno dadkaa lahayb sooco ama laga tiro badan yahay iyo
haweenka, xilkaasina manta wuxuu saaran yahay sadexda xisbi. Waxba yeynaan ku
meeraysan golaa xeer gudbiyey gole kalena wuu diidey xukuumaduna meel bey ugu
gabatey.
Waxaa haweenka la gudboon iyo dadka lahayb soocaba in ay is habeeyaan oo
codkooda mid ka dhiggaan oo ay xisbiyada culeys saaraan iyagoo la gorgortamaya
oo haddalkooda ku soo koobaya,”Sidaa Noogu Listaan Ayuun Baanu Idiinku Hambeyn."
(La Soco....)
Qoraalkii: Axmed Y. Ducaale
|
|